Stade około 1640 r., miedzioryt według Matthäusa Meriana

Historia miasta

Tysiąc lat Stade

Od osady nad Schwinge i pierwszej wzmianki w X wieku, przez hanzeatycki port i stulecia pod koroną szwedzką, aż po przemysł nad Łabą i tytuł Hansestadt. Oto skrócone dzieje miasta — z osią czasu i ciekawostkami.

~994

pierwsza wzmianka

1645–1712

pod koroną szwedzką

1659

wielki pożar starówki

2006

znów „Hansestadt"

~48,6 tys.

mieszkańców dziś

Hansestadt Stade · Niedersachsen

Stade należy do najstarszych miast Dolnej Saksonii. Jego historia to ponad tysiąc lat — od osady i portu nad rzeką Schwinge, przez świetność hanzeatycką, dramaty wojny trzydziestoletniej i stulecie pod koroną szwedzką, po pruski powiat i nowoczesny przemysł nad Łabą. Poniżej najważniejsze etapy w skrócie.

Pradzieje – ok. 994

Najstarsze ślady i pierwsza wzmianka

Okolice Stade były zasiedlone od pradziejów — dogodne położenie nad rzeką Schwinge, niedaleko ujścia do Łaby, sprzyjało osadnictwu i handlowi już we wczesnym średniowieczu. Funkcjonował tu wczesnośredniowieczny port i miejsce wymiany towarów.

W źródłach pisanych Stade pojawia się w X wieku — najczęściej przywoływana data to ok. 994 r., w związku z najazdem wikingów na okolicę. W tym czasie miasto było ośrodkiem rodu hrabiów von Stade (Udonowie); w 1144 r. hrabstwo przeszło pod zwierzchnictwo arcybiskupów Bremy.

XIII – XVI w.

Miasto hanzeatyckie

Na początku XIII wieku Stade otrzymało prawa miejskie (potwierdzone ok. 1209 r.). Dzięki portowi na Schwinge i bliskości Łaby miasto rozwinęło się jako ośrodek handlu — należało do Hanzy, choć rywalizowało o szlaki z pobliską Hamburgą.

Z tej epoki pochodzą gotyckie kościoły św. Kosmy i Damiana (St. Cosmae) oraz św. Wilhada (St. Wilhadi) w sercu starówki, a także zachowany do dziś układ Starego Portu (Hansehafen). W XVI wieku miasto przyjęło reformację i stało się luterańskie; ok. 1600 r. działała tu nawet faktoria angielskich kupców (Merchant Adventurers).

1618 – 1659

Wojna trzydziestoletnia i wielki pożar

Wojna trzydziestoletnia (1618–1648) nie oszczędziła Stade — miasto przechodziło z rąk do rąk, było oblegane i obciążane kontrybucjami przez kolejne armie.

W 1659 r. wielki pożar strawił znaczną część zabudowy. Odbudowa nadała starówce barokowy rys — to wtedy powstały m.in. reprezentacyjne kamienice kupieckie (jak Bürgermeister-Hintze-Haus przy Wasser West).

1645 – 1712 / 1715

Pod panowaniem szwedzkim

W 1645 r. miasto zajęły wojska szwedzkie, a pokój westfalski (1648) oddał Szwecji dawne arcybiskupstwo Bremy jako Księstwo Bremy-Verden. Stade stało się stolicą administracyjną szwedzkiej Bremy-Verden i ważną twierdzą.

Pamiątką tych czasów jest Schwedenspeicher („spichlerz szwedzki", 1692) — dawny szwedzki magazyn prowiantowy, dziś siedziba muzeum miejskiego. W tym okresie w kościele św. Kosmy grał na słynnych barokowych organach (Huß / Arp Schnitger) Vincent Lübeck — jeden z najwybitniejszych organistów epoki. Po krótkiej okupacji duńskiej (od 1712) Stade w 1715 r. przeszło do Hanoweru.

1715 – 1866

Hanower, Napoleon, Prusy

Przez ponad sto lat Stade należało do Elektoratu, a od 1814 r. Królestwa Hanoweru. W okresie napoleońskim (ok. 1810–1813) region był na krótko przyłączony do Francji.

W 1866 r., po wojnie prusko-austriackiej, Prusy anektowały Hanower — a wraz z nim Stade. W 1885 r. miasto stało się siedzibą pruskiego rejencji (Regierungsbezirk Stade).

XX wiek

Kolej, wojny, powiat

Połączenie kolejowe i rozwój administracji umocniły rolę Stade jako ośrodka powiatowego. Obie wojny światowe odcisnęły piętno na regionie, ale historyczne centrum miasta przetrwało II wojnę światową w dużej mierze nienaruszone.

Po 1945 r. Stade znalazło się w brytyjskiej strefie okupacyjnej, a od 1946 r. w nowo utworzonym kraju związkowym Dolna Saksonia. Dziś jest stolicą powiatu (Landkreis Stade).

Od lat 70. XX w. – dziś

Przemysł nad Łabą i tytuł Hansestadt

Od lat 70. XX wieku na brzegu Łaby w dzielnicy Bützfleth powstał duży obszar przemysłowy: zakłady chemiczne Dow, huta aluminium (dziś AOS — Aluminium Oxid Stade) oraz elektrownia jądrowa Stade (czynna 1972–2003, obecnie w trakcie likwidacji). Później dołączyła fabryka kompozytów węglowych Airbusa, produkująca elementy do samolotów.

W 2006 r. Stade oficjalnie wróciło do tytułu „Hansestadt". Dziś to miasto ok. 48 tysięcy mieszkańców, zachodni kraniec hamburskiej linii S-Bahn S5, brama do Starego Kraju (Altes Land) — największego zwartego sadu owocowego w Europie — i jeden z najlepiej zachowanych zabytkowych ośrodków północnych Niemiec.

? Czy wiesz, że…

Stade — ciekawostki

Vincent Lübeck Wybitny barokowy organista i kompozytor był organistą kościoła św. Kosmy w Stade przez blisko trzy dekady (XVII w.).

Schwedenspeicher (1692) Dawny szwedzki magazyn prowiantowy nad portem — dziś muzeum miejskie z eksponatami od epoki brązu po dzieje miasta.

Altes Land tuż obok Sąsiedni „Stary Kraj" to największy zwarty obszar sadowniczy w Europie — jabłonie i czereśnie ciągnące się po horyzont.

Wasserkunst nad Hansehafen Drewniane koło wodne (Wasserkunst) przy Starym Porcie — dawny mechanizm pompujący wodę — wciąż działa jako żywy zabytek techniki.

St. Cosmae i St. Wilhadi Dwa wczesnogotyckie kościoły w sercu starówki; w St. Cosmae zachowały się słynne barokowe organy Huß/Schnitger.

Koniec linii S5 Stade jest zachodnim krańcem hamburskiej kolei miejskiej S-Bahn — szybkie połączenie z metropolią to dziedzictwo XIX-wiecznej kolei.

Pferdemarkt Centralny plac starówki — nazwa („koński targ") sięga średniowiecznego handlu końmi; dziś to miejsce kawiarni, jarmarków i miejskich uroczystości.

Wały i fosa Po szwedzkiej rozbudowie twierdzy starówkę otaczał pierścień bastionów; ślad po nim to do dziś zielony pas i fosa wokół historycznego centrum.

≈ 1,5 h Spacer śladami historii

Historyczne Stade w godzinę z hakiem

Prosta trasa pieszo przez starówkę — od kościoła do kościoła, przez rynek i Stary Port. Wszystko w zasięgu spaceru od dworca.

St.-Wilhadi-Kirche

Zacznij przy wczesnogotyckim kościele św. Wilhada z XIII w. — patrona Bremy, której arcybiskupom Stade długo podlegało. Stąd już tylko kilka kroków w głąb starówki.

Zobacz w dziale Zabytki

Pferdemarkt

Główny plac miasta z fontanną — dawny koński targ, dziś serce starówki. Wokół wąskie uliczki z domami o schodkowych szczytach.

Zobacz w dziale Zabytki

Rathaus (1667)

Barokowy ratusz, odbudowany po wielkim pożarze 1659 r. — w środku zachowana historyczna piwnica (Ratskeller). Symbol mieszczańskiego Stade.

Zobacz w dziale Zabytki

St.-Cosmae-et-Damiani-Kirche

Drugi z gotyckich kościołów starówki, ze słynnymi barokowymi organami Huß/Schnitger — to tu przez blisko 30 lat grał Vincent Lübeck.

Zobacz w dziale Zabytki

Alter Hafen i Wasserkunst

Zejdź do Starego Portu (Hansehafen) nad Schwinge: dawny port hanzeatycki z drewnianym kołem wodnym — żywym zabytkiem techniki — i rzędem kupieckich kamienic.

Zobacz w dziale Zabytki

Hintze-Haus i Schwedenspeicher

Na koniec bogato zdobiona kamienica Bürgermeister-Hintze-Haus (1621) przy Wasser West oraz szwedzki magazyn prowiantowy z 1692 r. — dziś Schwedenspeicher-Museum.

Zobacz w dziale Zabytki

→ Zobacz na żywo

Historia, której można dotknąć

Najlepiej poznać dzieje Stade na miejscu — w Schwedenspeicher-Museum, w gotyckich kościołach św. Kosmy i św. Wilhada, spacerując wokół Starego Portu z drewnianym kołem wodnym i barokowymi kamienicami, a stamtąd dalej, w sady Starego Kraju. Listę miejsc znajdziesz w dziale „Zabytki".

Zabytki Stade Jak dojechać ← Portal Stade

Źródła i grafiki. Tekst to autorskie opracowanie redakcji na podstawie ogólnodostępnych materiałów historycznych — m.in. opracowań o Hansestadt Stade i Landkreis Stade oraz informacji Schwedenspeicher-Museum — przygotowane własnymi słowami, bez kopiowania cudzych tekstów. Ilustracja powyżej (sylwetka starego miasta) jest autorska. Jeśli chcesz wzbogacić tę stronę o historyczne ryciny, mapy lub fotografie, najlepiej skorzystać z materiałów z domeny publicznej (np. Wikimedia Commons), z licencją Creative Commons lub ze zbiorów miasta — z podaniem źródła.